Na czym polega wojna hybrydowa?
Hybrydowy charakter konfliktu wynika przede wszystkim z jednoczesnego wykorzystywania różnych narzędzi.
Przeciwnik nie musi ograniczać się do działań wojskowych. Może równolegle prowadzić kampanię dezinformacyjną, przeprowadzać atak cybernetyczny, wywierać presję gospodarczą, inspirować działania sabotażowe albo próbować wpływać na społeczeństwo i procesy decyzyjne.
Znaczenie ma nie tylko rodzaj wykorzystanych metod, lecz również ich koordynacja.
Pojedynczy cyberatak, akt sabotażu, fałszywa informacja czy incydent na granicy nie przesądzają jeszcze, że mamy do czynienia z wojną hybrydową. Istotne są cel działania, jego powiązanie z innymi zdarzeniami, sposób koordynacji oraz szerszy kontekst.
Jednym z założeń działań hybrydowych może być również wykorzystywanie niepewności. Im trudniej jednoznacznie przypisać zdarzenie konkretnemu sprawcy i ocenić, czy mamy do czynienia z przestępstwem, sabotażem, operacją wpływu, incydentem cybernetycznym czy działaniem państwa, tym trudniejsza staje się reakcja.
Najważniejsze cechy wojny hybrydowej
Do charakterystycznych cech działań hybrydowych należą:
Militarnych, informacyjnych, cybernetycznych, ekonomicznych i politycznych.
Działania prowadzone równolegle w kilku obszarach.
Utrudnianie przypisania odpowiedzialności i rozpoznania sprawcy.
Część operacji może być prowadzona bez otwartego konfliktu zbrojnego.
Oddziaływanie może trwać długo zamiast przyjmować formę jednego uderzenia.
Społeczeństwa, państwa, infrastruktury i systemów.
Oddziaływanie na proces podejmowania decyzji i zaufanie społeczne.
Aktywność fizyczna, informacyjna i cyfrowa może być częścią jednego mechanizmu.
Współczesne zagrożenia hybrydowe nie ograniczają się więc do pola walki. Ich celem mogą być również infrastruktura, gospodarka, administracja, systemy informatyczne, media, procesy polityczne albo zaufanie obywateli do instytucji.
Co to jest atak hybrydowy?
Atak hybrydowy to konkretne działanie lub skoordynowana sekwencja działań wykorzystujących różne narzędzia nacisku przeciwko państwu, instytucji, organizacji albo społeczeństwu.
Może łączyć na przykład cyberatak z kampanią dezinformacyjną, sabotaż z próbą ukrycia sprawcy albo presję migracyjną z działaniami propagandowymi.
Nie każdy incydent jest jednak automatycznie atakiem hybrydowym.
Dlatego przy analizie zdarzenia nie wystarczy ustalić, co się wydarzyło. Trzeba również sprawdzić, czy podobne incydenty występują równolegle oraz czy mogą tworzyć szerszy mechanizm oddziaływania.
Jakie narzędzia wykorzystuje wojna hybrydowa?
Katalog narzędzi jest szeroki i zmienia się wraz z rozwojem technologii oraz sytuacją międzynarodową.
W praktyce mogą to być:
Według Europejskiej Służby Działań Zewnętrznych współczesne działania hybrydowe obserwowane w Europie obejmują m.in. cyberataki, manipulację i ingerencję informacyjną, sabotaż, uszkadzanie infrastruktury podmorskiej, naruszenia przestrzeni powietrznej oraz instrumentalizację migracji.
Działania Rosji jako przykład współczesnych operacji hybrydowych
Rosja jest jednym z najczęściej analizowanych aktorów w kontekście współczesnych operacji hybrydowych.
NATO i instytucje Unii Europejskiej opisują rosyjskie działania jako obejmujące różne kombinacje aktywności militarnej, cyberataków, dezinformacji, manipulacji informacyjnej, sabotażu oraz działań wymierzonych w infrastrukturę.
Szczególne znaczenie dla rozwoju debaty o wojnie hybrydowej miały wydarzenia na Ukrainie po 2014 roku.
Działaniom militarnym i nieregularnym towarzyszyły operacje informacyjne, cyberataki oraz próby wpływania na sposób postrzegania konfliktu przez społeczeństwa.
Po rozpoczęciu pełnoskalowej rosyjskiej inwazji na Ukrainę 24 lutego 2022 roku konflikt przybrał otwarcie zbrojny charakter. Nie oznacza to jednak zaniku innych narzędzi. Cyberataki, operacje informacyjne, sabotaż czy działania gospodarcze mogą funkcjonować równolegle z działaniami militarnymi.
Wojna hybrydowa w Polsce
W polskim kontekście o zagrożeniach hybrydowych mówi się przede wszystkim w związku z:
Szczególne znaczenie miał kryzys na granicy polsko-białoruskiej w 2021 roku.
Polskie służby określały działania władz Białorusi polegające na organizowaniu presji migracyjnej na granice Polski, Litwy i Łotwy oraz towarzyszące im prowokacje i działania informacyjne jako element operacji hybrydowej.
Współcześnie pojęcie zagrożeń hybrydowych jest jednak znacznie szersze niż sama presja na granicy.
Obejmuje również zdolność do wywierania nacisku na państwo poprzez systemy informatyczne, informację, gospodarkę, infrastrukturę oraz oddziaływanie na społeczeństwo.
Wojna hybrydowa w Polsce – od kiedy można o niej mówić?
Nie istnieje jedna prawna ani powszechnie przyjęta data, od której można stwierdzić, że „w Polsce rozpoczęła się wojna hybrydowa”.
Termin opisuje sposób działania, a nie formalny stan prawny podobny do wypowiedzenia wojny.
W odniesieniu do współczesnej Polski jednym z najważniejszych punktów odniesienia jest 2021 rok i kryzys na granicy z Białorusią.
W listopadzie 2021 roku polskie służby opisywały działania białoruskiego aparatu państwowego jako agresję hybrydową obejmującą presję migracyjną, prowokacje wobec funkcjonariuszy i żołnierzy oraz działania informacyjne.
Nie oznacza to jednak, że wszystkie współczesne zagrożenia hybrydowe wobec Polski rozpoczęły się dokładnie wtedy. Poszczególne formy cyberataków, operacji informacyjnych, działań wywiadowczych czy presji występowały również wcześniej.
Rok 2021 jest istotny przede wszystkim dlatego, że określenie „atak hybrydowy” zaczęło być szeroko stosowane w polskiej debacie publicznej i komunikacji instytucji państwowych w odniesieniu do konkretnej sytuacji na granicy.
Wojna hybrydowa na Ukrainie
Ukraina jest jednym z najważniejszych współczesnych przykładów łączenia działań militarnych, informacyjnych i cybernetycznych.
Wydarzenia na Krymie i w Donbasie w 2014 roku pokazały, jak działania wojskowe i nieregularne mogą funkcjonować równolegle z dezinformacją, operacjami wpływu i aktywnością cybernetyczną.
Od 24 lutego 2022 roku Ukraina prowadzi pełnoskalową wojnę obronną przeciwko rosyjskiej agresji.
Nie oznacza to jednak końca działań hybrydowych. Mogą być one prowadzone również podczas otwartego konfliktu zbrojnego, jako element szerszego oddziaływania na społeczeństwo, infrastrukturę, gospodarkę, systemy informatyczne i opinię publiczną.
Przykłady działań hybrydowych w praktyce
Połączenie działań militarnych i nieregularnych z cyberatakami, dezinformacją oraz operacjami wpływu.
Polskie instytucje opisywały presję migracyjną na granicy oraz towarzyszące jej działania informacyjne i prowokacyjne jako element agresji hybrydowej.
UE wskazuje obecnie m.in. na cyberataki, sabotaż, manipulację informacyjną, zagrożenia dla infrastruktury oraz instrumentalizację migracji jako przykłady działań występujących w kampaniach hybrydowych.
W każdym przypadku istotne jest jednak rozróżnienie pomiędzy pojedynczym incydentem a szerszą, skoordynowaną kampanią.
Militarny i informacyjny wymiar wojny hybrydowej
Jedną z najważniejszych cech wojny hybrydowej jest przenikanie się różnych domen.
Cyberatak na infrastrukturę może zostać połączony z kampanią informacyjną przedstawiającą zdarzenie w sposób mający zwiększyć strach albo obniżyć zaufanie do instytucji.
Incydent fizyczny może natomiast zostać wykorzystany do budowy i rozpowszechniania określonych narracji w mediach społecznościowych.
Działania gospodarcze mogą wzmacniać presję polityczną, a informacje zdobywane w jednej domenie mogą zostać wykorzystane w innej.
NATO definiuje zagrożenia informacyjne jako celowe, szkodliwe i skoordynowane działania mające wpływać na opinię publiczną lub osłabiać państwa i organizacje. Rozróżnia przy tym dezinformację – czyli rozpowszechnianie nieprawdziwych lub niedokładnych informacji z zamiarem manipulacji – od zwykłej błędnej informacji rozpowszechnianej bez takiej intencji.
Dlatego cyberbezpieczeństwo i odporność informacyjna nie powinny być analizowane wyłącznie jako problemy techniczne.
Znaczenie ma również umiejętność oceny źródła informacji, jej pochodzenia, kontekstu oraz powiązań.
W tym obszarze przydatne są metody OSINT i weryfikacji informacji, ponieważ pojedynczy wpis, profil, fotografia czy publikacja nie powinny być automatycznie traktowane jako potwierdzony fakt.
Czy wojna hybrydowa zawsze oznacza działania poniżej progu wojny?
To popularne uproszczenie.
Działania hybrydowe często wykorzystują tzw. szarą strefę pomiędzy pokojem a otwartym konfliktem, ale sama koncepcja nie wyklucza jednoczesnego wykorzystania regularnych sił zbrojnych.
NATO wskazuje, że zagrożenia hybrydowe mogą łączyć środki militarne i niemilitarne, a także działania jawne i niejawne.
Dlatego trafniej powiedzieć:
wojna hybrydowa zaciera granice pomiędzy różnymi formami konfliktu, zamiast zawsze pozostawać poniżej progu działań zbrojnych.
Dlaczego zagrożenia hybrydowe są trudne do rozpoznania?
Problemem nie jest wyłącznie liczba stosowanych narzędzi.
Największą trudność może stanowić ustalenie, czy kilka pozornie niezależnych wydarzeń jest przypadkiem, działalnością przestępczą czy częścią skoordynowanej operacji.
Sprawcy mogą również wykorzystywać pośredników, grupy nieformalne, osoby działające pod fałszywą tożsamością, infrastrukturę informatyczną znajdującą się w innych państwach albo podmioty, których powiązanie z właściwym zleceniodawcą nie jest od razu widoczne.
Dlatego analiza zagrożenia powinna oddzielać:
Bez takiego rozróżnienia można zarówno nie dostrzec szerszego mechanizmu, jak i przeciwnie – błędnie przypisać zwykłemu incydentowi charakter operacji hybrydowej.
Wojna hybrydowa – podsumowanie
Wojna hybrydowa nie jest jednym rodzajem ataku.
To sposób prowadzenia konfliktu lub długotrwałej presji polegający na łączeniu różnych narzędzi – militarnych i niemilitarnych, jawnych i niejawnych.
Współczesne działania hybrydowe mogą obejmować cyberataki, dezinformację, sabotaż, działania wywiadowcze, presję gospodarczą, instrumentalizację migracji, operacje wpływu oraz działania militarne.
Ich znaczenie wynika często nie z jednego zdarzenia, lecz z połączenia kilku metod i wykorzystania podatności przeciwnika.
Dlatego odporność na zagrożenia hybrydowe wymaga nie tylko zabezpieczeń technicznych. Znaczenie mają także sprawne procedury, wiarygodna komunikacja, analiza informacji, ochrona infrastruktury i zdolność do podejmowania decyzji w warunkach niepełnej wiedzy.
FAQ – wojna hybrydowa
Co to jest wojna hybrydowa?
Wojna hybrydowa polega na skoordynowanym wykorzystywaniu różnych metod oddziaływania, m.in. działań militarnych, cyberataków, dezinformacji, sabotażu, presji ekonomicznej i operacji wpływu. Celem może być osłabienie przeciwnika, destabilizacja albo wywarcie wpływu na jego decyzje.
Co to znaczy „wojna hybrydowa”?
Określenie „hybrydowa” oznacza łączenie różnych sposobów działania. Konflikt nie ogranicza się do jednego środka, np. działań wojskowych albo cyberataków, lecz może wykorzystywać kilka narzędzi równocześnie.
Co to jest atak hybrydowy?
Atak hybrydowy to konkretne działanie albo skoordynowana sekwencja działań wykorzystujących różne narzędzia nacisku. Może obejmować np. cyberatak połączony z dezinformacją, sabotażem lub presją gospodarczą.
Jakie są przykłady wojny hybrydowej?
Do często analizowanych przykładów należą działania wobec Ukrainy od 2014 roku oraz operacje wykorzystujące kombinację cyberataków, dezinformacji, sabotażu, presji gospodarczej czy instrumentalizacji migracji.
Od kiedy mówi się o wojnie hybrydowej w Polsce?
Nie istnieje jedna formalna data. W polskiej debacie publicznej termin „atak hybrydowy” zaczął być szczególnie szeroko stosowany w 2021 roku w związku z kryzysem na granicy polsko-białoruskiej.
Czym wojna hybrydowa różni się od wojny konwencjonalnej?
Wojna konwencjonalna opiera się przede wszystkim na otwartym wykorzystaniu sił zbrojnych. Wojna hybrydowa łączy środki militarne z metodami niemilitarnymi, takimi jak cyberataki, dezinformacja, presja gospodarcza czy sabotaż.
Jak NATO definiuje zagrożenia hybrydowe?
NATO wskazuje, że mogą one łączyć środki militarne i niemilitarne oraz działania jawne i niejawne. Przykładami są dezinformacja, cyberataki, presja ekonomiczna, działania nieregularnych grup zbrojnych i użycie regularnych sił.
Źródła i metodologia
Materiał opracowano na podstawie publicznych materiałów NATO, instytucji Unii Europejskiej oraz polskich instytucji państwowych dotyczących zagrożeń hybrydowych, cyberbezpieczeństwa, działań informacyjnych i bezpieczeństwa państwa.
W szczególności wykorzystano:
- NATO – materiały dotyczące przeciwdziałania zagrożeniom hybrydowym;
- NATO – materiały dotyczące zagrożeń informacyjnych;
- European External Action Service – materiały dotyczące przeciwdziałania zagrożeniom hybrydowym;
- Gov.pl / Służby specjalne – materiały dotyczące działań na granicy polsko-białoruskiej.
